تبلیغات
به وبلاگ معماران آینده دانشگاه آزاد رودسر خوش آمدید. - كاروانسرا و چاپار (دكتر قبادیان)

1- مقدمه ۩

كاروانسرا ها، مهمان خانه های بین راهی كشور ایران در طی قرون متمادی گذشته بوده و سابقه آن به دوره هخامنشی یعنی بیش از دو هزار و پانصد سال قبل می رسد. در مسیر راه های مهم بین شهری، كاروانسرا ها به فاصله مسافتی كه كاروان در یك روز می توانسته طی كند، ساخته می شده است.

به دلیل خشكی نسبی آب و هوا در بخش عمده ای از كشور ایران و دور بودن شهر ها و آبادی ها از یكدیگر، وجود نقاطی جهت استراحت و تهیه آذوقه در بین راه، امری حیاتی و ضروری بوده و بدون وجود این ایستگاه ها، طی طریق و ارتباط بین مناطق مختلف كشور غیر ممكن بوده است.

از آنجایی كه در دوره پیش از اسلام، خصوصاً در زمان پادشاهی هخامنشی، وسعت مملكت ایران بسیار زیاد بوده و كنترل این امپراطوری وسیع احتیاج به خطوط ارتباطی منظم و مطمین داشته، مورخین یونان باستان مانند هرودت و گزنفون از وجود راه های امن و كاروانسرا های خوب در ایران خبر می دهند. هرودت در مورد راه های امپراطوری هخامنشی می نویسد: «واحد مقیاس راه ها پرسنگ است و به مسافت هر چهار پرسنگ منزلی تهیه شده موسوم به ایستگاه؛ در این منازل مهمان خانه های خوب بر پا گردیده.» (1) ۞

پلان كاروانسرای دروازه گچ
شكل 1: پلان كاروانسرای دروازه گچ مربوط به دوره ساسانی. این نوع پلان با حیاط مركزی، الگوی سایر كاروانسرا های ایران در دوره های بعدی بوده است.

در دوره حكومت اشكانی و ساسانی نیز وجود راه های امن و كاروانسرا های مناسب امری ضروری برای اداره كشور پهناور ایران در این دوره تاریخی بوده است. خصوصاً از آنجایی كه ایران در مسیر تجارت بین المللی بین خاور دور از یك سو و سواحل مدیترانه و اروپا از طرف دیگر قرار داشته و بخش عمده ای از مسیر تجاری جاده ابریشم از سرحدات شمالی ایران می گذشته، تامین امنیت و رفاه بازرگانان در این مسیر طولانی كه منبع درآمد مهمی برای دولت بوده، امری لازم و ضروری بوده است.

از دوره پادشاهی هخامنشی و اشكانی كاروانسرای شناخته شده ای در ایران باقی نمانده است، ولی از زمان ساسانیان تعداد معدودی كاروانسرا باقی مانده كه الگوی كاروانسرا های بعدی در دوره اسلامی قرار گرفته است. از قدیمی ترین كاروانسرا های ایران می توان از كاروانسرای دروازه گچ ( شكل 1) (2) ۞ نام برد. پایه ها و بخشی از دیوار های این كاروانسرا كه با سنگ و آهك ساخته شده هنوز باقی است. این بنا دارای یك حیاط مركزی و تعدادی دالان در اطراف حیاط است.

ماكسیم سیرو (3) ۞ در كتاب خود به نام «كاروانسرا های ایران و ساختمان های كوچك میان راه» می نویسد: «در اواخر دوران ساسانی دو نوع كاروانسرا در سرزمین ایران شناخته می شد. یكی از آنها شامل حیاطی بوده كه در اطرافش یك نوع دالان عریضی برای چهارپایان ساخته بودند مانند كاروانسرای دروازه گچ .... نوع دوم شامل تالار های مستطیلی است كه در اطراف حیات مركزی قرار گرفته اند و این از خصوصات كاروانسرا های ایرانی است .... در آن كاروانسرا های نوع اول مسیله اقامت مسافران تقریباً نادیده گرفته شده است» (4) ۞

- شكل كاروانسرا در اقلیم های مختلف ایران ۩

گرچه حیاط مركزی شكل غالب كاروانسرا های ایران است، ولی در مورد این نوع ابنیه نیز مانند ساختمان مساجد و مدارس، با توجه به اقلیم هر منطقه از ایران، گوناگونی های مختلف جهت تطبیق با شرایط اقلیمی از لحاظ فرم و نوع مصالح دیده می شود.

2-1- كاروانسرا در سواحل جنوبی دریای خزر ۩

تعداد كاروانسرا ها در سواحل جنوبی دریای خزر در مقایسه با سایر مناطق اقلیمی ایران نسبتاً كمتر است. در این سواحل بارندگی زیاد، شرایط آب و هوایی معتدل، آباد بودن كل منطقه، جمعیت نسبتاً زیاد و بر خلاف سایر مناطق اقلیمی ایران، نزدیك بودن مراكز جمعیت، جملگی باعث شده تا نیازی به كاروانسرا های بین راهی به تعداد بسیار نباشد. با توجه به كاروانسرا های باقی مانده مشاهده می شود كه اغلب كاروانسرا ها در این منطقه در مسیر ارتباطی بین فلات مركزی ایران و شهر های این سواحل بوده است.

پلان كاروانسرای امامزاده هاشم
شكل 2: پلان كاروانسرای امامزاده هاشم از نوع چهار ایوانی در جنوب رشت مربوط به دوره صفویه.

منبع: كیانی محمد یوسف و كلایس ولفرام، فهرست كاروانسرا های ایران جلد 1، انتشارات سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران، تهران سال 1362

همچنین مشاهده می شود كه كاروانسرا ها در این سواحل به تبعیت از فرم كلی كاروانسرا ها در مناطق گرم و خشك ایران، به صورت بنایی با حیاط مركزی ساخته شده است. در اینجا باید گفت كه اگرچه فرم حیاط مركزی با فضای محصور داخل حیاط كه امكان كوران هوا در داخل اطاق ها و اصطبل ها را كاهش می دهد، از لحاظ اقلیمی برای این منطقه چندان مناسب نیست؛ ولی از جهت ایمنی و حفاظت از بنا در مقابل راهزنان و مهاجمان، فرم بسته و كاملاً محصور كاروانسرا منطقی و صحیح می باشد.

با وجودی كه فرم كلی بنا كاملاً محصور می باشد، ولی محل استقرار مسافران به صورت ایوان است و به این ترتیب كوران هوا كه امری ضروری جهت تامین آسایش انسان در این اقلیم است، تا حدی برای مسافران فراهم بوده است.

پلان كاروانسرای لات
شكل 3: پلان كاروانسرای لات از نوع چهار ایوانی در 28 كیلومتری جنوب رشت مربوط به دوره قاجاریه. محل استقرار مسافران در این شكل و شكل 2 را با اشكال 9 و 13 مقایسه كنید.

منبع: كیانی محمد یوسف و كلایس ولفرام، فهرست كاروانسرا های ایران جلد 1، انتشارات سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران، تهران سال 1362

در این منطقه نوسان درجه حرارت در طی شبانه روز و همچنین در طی سال نسبت به مناطق مركزی ایران بسیار كمتر است؛ و لذا این ایوان ها می توانسته در اغلب مواقع سال مورد استفاده مسافران قرار گیرد. البته تعدادی اطاق نیز برای مواقعی كه هوا سرد بوده و یا برای استفاده افراد متشخص ساخته شده است. سكو های داخل اصطبل ها نیز در مواقع سرد سال می توانسته جهت استراحت مورد استفاده افراد عادی قرار گیرد (اشكال 2 و 3).

از لحاظ فرم قوس ها و طاق ها نیز همانند كاروانسرا های مناطق مركزی ایران، از قوس های جناغی و طاق و تونیزه و طاق كلمبه برای احداث این كاروانسرا ها استفاده می شده و به احتمال بسیار زیاد، این كاروانسرا ها توسط معماران و بنایان شهر های فلات مركزی ایران ساخته شده است. نوع مصالح مورد استفاده نیز بر خلاف مصالح بومی كه عمدتاً چوبی و الیاف گیاهی بوده، از مصالح پایدار مانند آجر و سنگ و ملات هایی از نوع آبی مانند آهك و ساروج كه در مقابل رطوبت و بارندگی مقاوم می باشند، بوده است.

2-2- كاروانسرا ها در كرانه شمالی خلیج فارس و دریای عمان ۩

اگرچه در این سواحل اكثر امور تجاری از طریق راه های آبی بوده، ولی انتقال كالا از بنادر به داخل كشور نیاز به جاده و بالطبع كاروانسرا داشته و كاروانسرا های نسبتاً زیادی بین بنادر خلیج فارس و دریای عمان و شهر های مركزی ایران وجود داشته است. این مطلب تا به امروز عینیت دارد و ملاحظه می شود كه در حال حاضر نیز جاده های ارتباطی از بنادر جنوبی كشور به شهر های مركزی ایران بسیار بهتر و مجهزتر از جاده های موجود بین بنادر این كرانه می باشد.

پلان و مقطع كاروانسرای یونگی
شكل 4: پلان و مقطع كاروانسرای یونگی در نزدیكی بندرعباس مربوط به دوره صفویه.

منبع: كیانی محمد یوسف و كلایس ولفرام، فهرست كاروانسرا های ایران جلد 1، انتشارات سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران، تهران سال 1362

جهت فراهم نمودن شرایط آسایش در این منطقه، احتیاج به كوران هوا و سایه می باشد. لذا در رابطه با فرم كالبدی كاروانسرا های این سواحل مشاهده می شود كه «این كاروانسرا ها عموماً فاقد حیاط مركزی بوده و شامل بنایی چهارگوش است با اطاق مركزی صلیبی شكل و اطاق های جانبی. یك سكوی سنگی دورادور ساختمان ساخته شده و همه اطاق ها به خارج بنا راه دارند.» (5) ۞ به این طریق كوران دو طرفه هوا در فضای داخل كاروانسرامیسر می گردیده است (اشكال 4 و 5).

پلان و مقطع كاروانسرای موخ احمد
شكل 5: پلان و مقطع كاروانسرای موخ احمد در نزدیكی بندرعباس مربوط به دوره صفویه.

منبع: كیانی محمد یوسف و كلایس ولفرام، فهرست كاروانسرا های ایران جلد 1، انتشارات سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران، تهران سال 1362

البته این نوع كاروانسرا ها در عهد صفویه ساخته شده اند و آقایان «یوسف كیانی» و «ولفرام كلایس» (6) ۞ كه دو جلد كتاب بسیار ارزنده در مورد كاروانسرا های ایران به رشته تحریر درآورده اند اظهار می كنند كه پس از دوره صفویه كه آرامش نسبی سیاسی ایران از بین رفت و ناامنی بر بخش های زیادی از كشور حكم فرما شد «تغییراتی در این نوع كاروانسرا ها به وجود آمد، مثلاً در چهار گوشه بنا برج های دفاعی ساخته شد و یا راه دالان ها به خارج مسدود گشته است.» (7) ۞ و لذا در مواقع ناامنی، حفاظت از جان و مال مسافران مهمتر از تامین شرایط آسایش فیزیكی آنها بوده است.

در این كاروانسرا ها آب انبار در خارج از كاروانسرا و آب مورد نیاز آن مانند سایر آب انبار های این سواحل، از طریق جمع آوری آب باران تامین می شده است.

2-3- كاروانسرا در نواحی كوهستانی و مرتفع ۩

پلان كاروانسرای امامزاده هاشم
شكل 6: پلان كاروانسرای امامزاده هاشم در جاده آبعلی مربوط به دوره صفویه.

كاروانسرا ها در نواحی سرد كوهستانی جهت مقابله با سرمای شدید زمستان، غالباً فاقد حیاط مركزی بوده اند و به جای حیاط مركزی، دارای یك تالار وسیع جهت اسكان مسافران و در اطراف آن دالان های سرتاسری به منظور نگهداری چهارپایان بوده اند (اشكال 6، 7 و 8).

خصوصیات كالبدی این گونه كاروانسرا ها كه بر اثر شرایط اقلیمی و به منظور حفظ حرارت در داخل ساختمان شكل گرفته، به طور كلی بدین قرار است:

1- نسبت ارتفاع به طول و عرض اطاق ها كم می باشد، مخصوصاً ارتفاع اصطبل در اكثر موارد بسیار كوتاه است تا احتیاج به سوخت كمتری جهت تامین حرارت باشد.

2- با قرار دادن تالار مركزی و یا اطاق های مسافران در وسط ساختمان و اصطبل ها در اطراف آن، فضای اصطبل به عنوان فضای حایل بین محیط گرم داخل كه باید در حد آسایش انسان باشد و محیط سرد خارج عمل می كند.

3- فضای بخاری و آتشدان در این كاروانسرا ها نسبت به سایر كاروانسرا ها بسیار بزرگتر بوده و اهمیت بیشتری دارد. معمولاً در فضای مركزی بنا یك یا چند آتشدان بزرگ جهت تامین حرارت مورد نیاز مسافران قرار داشته و در قسمت اصطبل نیز برای چهارپایان بخاری های دیواری به مقیاس كوچكتر وجود داشته است. البته جثه نسبتاً بزرگ چهارپایان و تعداد زیاد آنها باعث گرم شدن هوای اصطبل می گردیده و بخاری های اصطبل فقط در مواقعی كه سرمای خارج زیاد بوده روشن می شده است.

4- پایه ها و دیوار های این كاروانسرا ها اكثراً سنگی است كه از محیط اطراف كاروانسرا تهیه می شده و مصالح مورد استفاده در طاق های قوسی بعضی از كاروانسرا ها مانند كاروانسرای شبلی، آجری ( شكل 8)، و بعضی دیگر مانند كاروانسرای امامزاده هاشم و كاروانسرای گامبوش، سنگی می باشد (اشكال 6 و 7). لذا از آنجایی كه طاق ها با مصالح بنایی ساخته می شده، احتیاج به پایه ها و دیوار های قطور جهت تحمل بار طاق ها بوده و در نتیجه جرم حرارتی كالبد این كاروانسرا زیاد می باشد كه خود در جهت تعدیل دمای داخل ساختمان در طی شبانه روز و همچنین كاهش تبادل هدایتی حرارت بین داخل و خارج ساختمان بسیار موثر است.

برش و پلان كاروانسرای گامبوش
شكل 7: برش و پلان كاروانسرای گامبوش در جاده آمل. جهت كاهش تبادل حرارتی با محیط سرد خارج، نیمی از ارتفاع این ساختمان در زیر زمین قرار دارد.

5- از جهت رعایت ایمنی در مقابل مهاجمان و دزدان قلعه، این كاروانسرا ها كاملاً محصور و به شكل مكعب مستطیل نزدیك بوده اند و در نتیجه سطح تماس پوسته خارجی ساختمان با فضای خارج كاهش یافته و تبادل حرارتی كمتری بین داخل و خارج بنا صورت می گیرد.

6- بعضی از كاروانسرا ها مانند كاروانسرای گامبوش (شكل 7)، تا نیمه در داخل زمین قرار گرفته اند كه این نیز در جهت كاهش سطح تماس فضای گرم داخل و محیط سرد خارج تاثیر بسزایی دارد.

پلان كاروانسرای شبلی
شكل 8: پلان كاروانسرای شبلی در جاده تبریز به میانه مربوط به دوره صفویه. به سطح وسیع اصطبل ها در مقایسه با محل استقرار مسافران توجه كنید.

7- بازشو های این ساختمان ها بسیار اندك و كوچك می باشند و در ورودی بنا غالباً از طریق یك هشتی در مقابل سرمای خارج محافظت می شود. بدین ترتیب هوای كمتری از داخل به خارج ساختمان و بالعكس جابجا می گردد. لازم به ذكر است كه همیشه سعی بر این بوده كه در ورودی كاروانسرا در مقابل باد های سرد زمستانی قرار نداشته باشد.

8- در اكثر این كاروانسرا ها چند دریچه در بالای طاق ها قرار داشته و نور و تهویه مورد نیاز ساختمان از این طریق تامین می شده است. البته در شب ها و در مواقع طوفانی این دریچه ها بسته می شده است.

2-4- كاروانسرا در دشت های فلات ۩

زیباترین، مجلل ترین، وسیع ترین و بیشترین تعداد كاروانسرا ها در دشت های فلات ساخته شده و اكثر قریب به اتفاق آن ها دارای یك حیاط مركزی و دو و یا چهار ایوان بزرگ در جوانب حیاط می باشند. در این كاروانسرا ها اطاق مسافران در اطراف حیاط مركزی و اصطبل ها در پشت اطاق مسافران احداث شده است.

اطاق مسافرین معمولاً چند پله بالاتر از حیاط بوده تا هم از ورود آب و گل به درون اطاق ها جلوگیری شود و هم از گرد و خاك كف حیاط قدری دورتر باشند. در اطاق ها و حیاط، ایوانی به عرض حدوداً دو متر قرار داشته. مساحت اطاق ها غالباً از ده الی دوازده متر مربع تجاوز نمی كرده است. نور و تهویه اطاق ها از طریق بازشوی در ورودی و بعضاً پنجره آن تامین می شده است.

پلان كاروانسرای باغ شیخ
شكل 9: پلان چهار ایوانی كاروانسرای باغ شیخ در 10 كیلومتری شرق ساوه مربوط به دوره قاجاریه. به سطح وسیع اصطبل ها در مقایسه با اطاق مسافران توجه كنید.

منبع: كیانی محمد یوسف و كلایس ولفرام، فهرست كاروانسرا های ایران جلد 1، انتشارات سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران، تهران سال 1362

استاد محمد كریم پیرنیا نقل كرده اند كه این اطاق ها در نداشته اند و در تابستان بازشوی آن توسط پارچه و در زمستان توسط زیلو پوشیده می شده است. (8) ۞ در اكثر اطاق ها، خصوصاً در كاروانسرا های مناطق شمالی، بخاری دیواری برای گرم كردن فضای اطاق و پخت و پز وجود داشته است.

كاروانسرای باغ شیخ
شكل 10: نمای ورودی كاروانسرای باغ شیخ در شرق ساوه. طبقه بالای ورودی معمولاً مختص كاروانسرادار (سرادار) و كاروانسالار (رییس كاروان) بوده است.

بهترین و بزرگترین اطاق ها یا در پشت ایوان اصلی و یا در چهار زاویه كاروانسرا احداث می شده است. ایوان رویروی در ورودی با اطاق مجلل پشت آن غالباً شاه نشین و بهترین اطاق كاروانسرا بوده است. بعضی از كاروانسرا ها مانند كاروانسرای شرف در جاده سرخس - مشهد از دوره سلجوقی دارای دو حیاط بوده كه یكی مختص عامه مردم و دیگری جهت اشخاص معتبر بوده است (شكل 12).

تاورنیه می نویسد: "كاروانسرا ها مهمان خانه مشرق زمین هستند و با سبك مهمان خانه های ما خیلی فرق دارند. نه آن لوازم راحت و آسایش در آنها یافت می شود نه آن پاكی و تمیزی. بنای آن مربع است. تقریباً مثل محوطه دیر ها و معمولاً یك طبقه هستند. بنای دو طبقه به ندرت دیده می شود. یك درب بزرگ مدخل آن است و در وسط سه ضلع دیگر، یك تالار با یك طاق بزرگی ساخته شده كه مخصوص منزل محترمین است كه شاید آنجا منزل كنند.

در دو سوی تالار های وسط، اطاق ها و هجرات كوچكی است كه هر كس یكی از آنها را اختیار می كند. این هجرات در طول اضلاع در سه پا از زمین حیاط مرتفع تر و در یك خط بنا شده اند و طویله ها در عقب و پشت اطاق ها واقع هستند. گاهی طویله ها هم برای منزل كردن به راحتی اطاق ها می شوند. اغلب مسافرین در زمستان بیشتر میل به اقامت در طویله ها می كنند به جهت اینكه گرم است. طویله ها هم مثل تالار ها و هجرات، همه طاق پوش هستند و از هجرات كاروانسرا یك پنجره كوچك به طرف آخور طویله باز می شود كه شخص می تواند از آنجا نگاه كند و ببیند اسبش را خوب پرستاری می كنند یا نه؟

كاروانسرای باغ شیخ
شكل 11: نمای حیاط مركزی و اطاق های كاروانسرا باغ شیخ. ورودی اصطبل در سمت چپ عكس دیده می شود.

اخیراً در پشت آخور های طویله سكویی بسته شده كه سه چهار نفر می توانند قطار بخوابند و اغلب نوكر ها روی آن سكو ها طبخ می كنند.

فرش و تختخواب و لوازم طباخی تمام باید همراه مسافر ها باشد و آذوقه و ارزاق هم هرچه بخواهد از نان و روغن و میوه به اقتضای فصل به قیمت خوب از كاروانسرادار یا دهاتی های اطراف كه بر راه می آیند، باید خریداری نمایند. كاه و جو هم برای اسب ها هست مگر در چند منزل كه نبود.

در بیابان از بابت اجاره هجرات كاروانسرا ها چیزی از مسافر نمی گیرند و در شهر ها وجه دریافت می دارند كه خیلی مختصر است.

معمولاً كاروان داخل كاروانسرا نمی شود، به جهت اینكه گنجایش این همه جمعیت را ندارد و از حیوان و آدم در هر كاروانسرا بیش از یكصد سوار، نمی تواند منزل نماید. همین كه وارد می شوند هر كس حق دارد برای خود یك حجره انتخاب نماید. غنی و فقیر یكسان هستند و تفاوت درجه و مرتبه در این مكان ها منظور نمی شود." (9) ۞

در بعضی از كاروانسرا ها خدمات جنبی نیز ارایه می شده است؛ مانند كاروانسرای مهیار (10) ۞ كه دارای آسیاب، نمازخانه، نانوایی، چایخانه و یك بازارچه بوده (شكل 13)؛ و یا كاروانسرای میبد (11) ۞ كه دارای بازارچه، آب انبار، یخچال و یك چاپارخانه در مجاور آن بوده. بعضی از كاروانسرا ها مانند كاروانسرای علی آباد (12) ۞ علاوه بر تاسیسات فوق دارای حمام نیز بوده است.

كاروانسرا های واقع در دشت های فلات نیز مانند سایر كاروانسرا ها جهت ایمنی همانند یك قلعه ساخته می شدند و غالباً دارای دیوار های بلند و چهار برج در چهار گوشه بنا و یك دروازه حفاظت شده در قسمت ورودی بوده اند. شب ها در كاروانسرا بسته می شده است.

پلان كاروانسرای شرف
شكل 12: پلان كاروانسرای شرف در جاده سرخس - مشهد مربوط به دوره سلجوقی. در این كاروانسرا حیاط شمالی مجلل تر از حیاط جنوبی ساخته شده است.

این شكل درون گرا و كاملاً محصور كاروانسرا در اقلیم گرم و خشك ایران یك مزیت اقلیمی است و پوسته خارجی بنا كه به جز بازشو ورودی، كاملاً بسته می باشد، فضا های داخل ساختمان را در مقابل باد های كویری و شرایط نامساعد اقلیمی محافظت می كند. در داخل حیاط این كاروانسرا ها كه با مصالح بنایی مانند خشت، آجر و سنگ ساخته می شده، مانند یك خازن حرارتی در تعدیل دمای ساختمان در طی شبانه روز بسار موثر بوده است.

پلان كاروانسرای مهیار
شكل 13: پلان كاروانسرای مهیار. در داخل اطاق های این كاروانسرا یازده طاقچه و یك بخاری دیواری وجود دارد.

منبع: كیانی محمد یوسف و كلایس ولفرام، فهرست كاروانسرا های ایران جلد 1، انتشارات سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران، تهران سال 1362

در بعضی از كاروانسرا ها واقع در حاشیه كویر مانند كاروانسرای اردكان، (13) ۞ كاروانسرای زین الدین (14) ۞ و كاروانسرای جوكار (15) ۞ بادگیر هایی برای تهویه هوا و خنك نمودن فضای داخل ساختمان در ماه های گرم ساخته شده است.

احداث كاروانسرا فقط مختص به خارج از شهر نبوده، بلكه در داخل شهر نیز برای اقامت مسافران و تجار كاروانسرا هایی احداث می گردیده. البته اكثر كاروانسرا های مجاور بازار جنبه كاملاً تجاری پیدا می كرده و تجار عمده هر صنفی در یكی از كاروانسرا های مجاور یا داخل بازار فعالیت می كردند. (16) ۞

كاروانسرای مادرشاه
شكل 14: فضای محصور و اقلیم معتدل حیاط كاروانسرای مادرشاه هنوز پس از چهارصد سال، مسافران شهر اصفهان را در طول سال پذیرا می باشد.

كاروانسرا هایی كه جنبه اقامتی - تجاری داشته اند مانند كاروانسرای مادرشاه در اصفهان (اشكال 14، 15 و 16) و یا مهمان خانه بزرگ شاه عباسی در كاشان، تفاوت هایی با كاروانسرا های خارج شهر داشته اند كه در اینجا ذكر خواهد شد:

كاروانسرای مادرشاه
شكل 15: حیاط مركزی كاروانسرای مادرشاه. آب، رطوبت و گیاه از جمله عوامل موثر جهت معتدل نمودن اقلیم در مناطق گرم و خشك است.

1- به سبب آنكه امنیت افراد و مال التجاره، در خارج از شهر بیشتر از داخل شهر در خطر بوده و امكان حمله راهزنان وجود داشته، كاروانسرا های بین راهی به صورت یك مجموعه مستقل و قلعه مانند احداث می شده؛ در صورتی كه در داخل شهر، كالبد فیزیكی و پوسته خارجی كاروانسرا با بافت شهر تلفیق شده و جزیی از آن می باشد.

2- از آنجا كه قیمت زمین در خارج از شهر ارزان بوده، كاروانسرا های خارج شهر اكثراً یك طبقه، و مساحت حیاط و زیربنای آنها نسبتاً زیاد بوده؛ در صورتی كه در داخل شهر، خصوصاً در اطراف بازار، قیمت زمین بسیار زیاد و در نتیجه ساختمان به صورت دو طبقه و گاهی دو طبقه به علاوه یك زیرزمین بوده است.

3- اصطبل در كاروانسرا های خارج شهر بخش عمده ای از زیربنای كاروانسرا را شامل می شده و در اكثر موارد وسیع تر از مساحت كل اطاق های مسافران بوده، در صورتی كه كاروانسرا های داخل شهر فاقد اصطبل بوده و یا یك اصطبل نسبتاً كوچك در پشت اطاق ها داشته اند (شكل 16)

با ورود اتومبیل به ایران در اوایل سده اخیر، كاروانسرا نیز مانند بسیاری دیگر از ابنیه سنتی، عملكرد خود را از دست داده و متروك و رو به ویرانی گذارده است.

بعضی از كاروانسرا ها به عنوان مقر پادگان ارتشی یا پاسگاه ژاندارمری و یا برای آموزش و پرورش مورد استفاده قرار گرفته اند كه جهت حفظ این گونه ابنیه نسبتاً مناسب بوده است. البته حفظ تمام كاروانسرا ها كه تعداد آنها بسیار و بعضاً در نقاط دور افتاده می باشند، میسر نیست. ولی با ایجاد عملكرد های جدید دیگر مانند قهوه خانه بین راهی، اقامتگاه مسافران، مركز جلب سیاحان، راهداری و یا در روستا ها به عنوان ابنیه ارایه خدمات به روستاییان می توانند استفاده شوند.

پلان كاروانسرا مادرشاه و بازارچه و مدرسه
شكل 16: كاروانسرا و مدرسه مادرشاه و همچنین بازارچه بلند مربوط به دوره صفویه به صورت یك مجموعه به هم پیوسته در این نقشه مشخص هستند.

مثال بسیار خوب ایجاد یك عملكرد جدید برای یك كاروانسرای قدیمی، مهمانسرای عباسی یا كاروانسرای مادرشاه در اصفهان است (اشكال 13 و 14) كه یكی از بهترین نمونه های حفظ یك بنای سنتی و در عین حال بهترین مهمانسرای شهر اصفهان است.

3- چاپارخانه ۩

از دیگر ساختمان های مهم میان راهی چاپارخانه بوده كه عملكرد اصلی آن جهت استراحت چاپارهای دولتی و تعویض اسب های خسته با اسب های تازه نفس بوده است. چاپار ها، نامه ها و اوامر دولتی را از مركز به ایالات و برعكس انتقال می دادند.

سابقه چاپارخانه ها نیز در ایران به قرون پیش از اسلام می رسد. چنانچه هرودت و گزنفون هر دو در مورد چاپارخانه ها ایران توضیحات مفصل داده اند. هرودت می نویسد: "در منازل، اسب های تندرو تدارك شده. به این ترتیب كه چابك سوار ها نوشته های دولتی را از مراكز تا نزدیك ترین چاپارخانه برده، به چاپاری كه حاضر است می رساند و او فوراً حركت كرده، آن را به چاپارخانه دوم می برد و باز تسلیم چاپاری می كند. بدین منوال شب و روز چاپار ها در حركت اند و اوامر مركز را به ایالات می رسانند. (17) ۞ راجع به سرعت حركت چاپار ها مورخ مذكور گوید كه نمی توان تصور كرد كه جنبنده ای سریعتر حركت كند .... گزنفون تاسیس چاپارخانه ها را به كوروش بزرگ نسبت داده (18) ۞ و گوید كه برای تعیین مسافت چاپارخانه ها از یكدیگر تجربه كردند كه اسب در روز چقدر می تواند راه برود بی اینكه خسته شود و آن را میزان قرار دادند. اگر هم این گفته اغراق باشد، مسلم است كه كسی نمی تواند به سرعت چاپار ها حركت كند." (19) ۞

چاپارخانه میبد
شكل 17 و 18: نمای ورودی و حیاط مركزی چاپارخانه میبد در استان یزد. این چاپارخانه هم اكنون محل نگهداری گاو ها و گوسفندان می باشد.

در دوره سلطنت حكومت های اشكانی و ساسانی و بعد از اسلام نیز چاپارخانه ها برای دستگاه های دولتی اهمیت بسیار داشته اند و چاپار ها علاوه بر انجام مراسلات، چشم و گوش حكومت نیز بوده اند و اخبار گوناگون را از نقاط مختلف به مركز انتقال می دادند. "در دوره قاجاری مسافران ترجیح می دادند كه در چاپارخانه ها اقامت كنند چون اطاق های آن تمیز تر از اطاق های كاروانسرا بوده. چاپار های این دوره در مقابل دریافت وجهی مسافران را به مقصد می رساندند." (20) ۞

چاپارخانه میبد
شكل 19: نمای ورودی چاپارخانه میبد در استان یزد مربوط به دوره قاجاریه. این چاپارخانه اخیراً به زیبایی مرمت شده است. تاثیر مرمت و بازسازی این اماكن را می توانید با مقایسه این شكل با شكل 18 دریابید.

همانگونه كه در قسمت قبل ذكر شد، تعداد بسیار زیادی از كاروانسرا های بین راهی در ایران باقی مانده؛ ولی چاپارخانه های اندكی از دوران قدیم در كشور باقی است و ماكسیم سیرو در كتاب خود دلیل آن را این گونه توضیح می دهد: "به علت های مختلف، این نوع ایستگاه ها اكنون از بین رفته اند و اگر اثری از ویرانه هایشان باقی مانده باشد زیاد قابل تشخیص نیست. در واقع این چاپارخانه ها بیشتر با خشت خام یا چینه ساخته شده بود و در بسیاری از موارد در میان آبادی ها سر راه بودند. گاهی نیز گوشه ای از كاروانسرا اختصاص به چاپار ها پیدا می كرد." (21) ۞

یكی از چاپارخانه های قدیمی كه نسبتاً سالم مانده در كنار كاروانسرای میبد می باشد (اشكال 17، 18 و 19). همان گونه كه در این اشكال مشخص است این ساختمان ها نیز مانند كاروانسرا ها دارای برج و بارو و محافظین، جهت تامین امنیت افراد داخل چاپارخانه بوده است. این ساختمان ها به تبعیت از سایر ابنیه فلات مركزی ایران، دارای یك حیاط مركزی بوده اند و آخور ها در دورتادور این حیاط قرار داشته است. در سه طرف پشت آخور ها، اصطبل ها قرار داشته كه در زمستان و شب هنگام چهارپایان در آنجا نگهداری می شدند. در سمت چهارم كه بین حیاط و جبهه ورودی ساختمان واقع شده، اطاق هایی برای اقامت چاپار ها و احیاناً مسافران قرار داشته است.

همانند كاروانسرا ها، این نوع تقسیم بندی فضایی و شكل كالبدی چاپارخانه ها، علاوه بر تسهیل انجام عملكرد چاپارخانه ها و حفظ امنیت آن، فضای داخلی ساختمان را در مقابل شرایط نامساعد اقلیمی محافظت می كرده؛ و در داخل چاپارخانه ها یك محیط زیست اقلیمی كوچك و مستقل به وجود می آورده و شرایط محیطی داخل بنا را در مقابل نوسانات بسیار زیاد درجه حرارت و باد و طوفان مصون نگاه می داشته است.

با ورود اتومبیل و همچنین سیستم پست های جدید، عملكرد سنتی چاپارخانه ها و در نتیجه كالبد فیزیكی آنها در حال از بین رفتن است



مرجع اصلی کدهای جاوا


iroweb.com

جاوا اسكریپت

جاوا اسكریپت